Laos

Land milljón fíla og einnar hvítrar sólhlífar

Forðum var svo sagt um íbúa Indókína:

Víetnamar sá hrísgrjónum,
Khmerar horfa á þau vaxa,
en Laóar hlusta á þau vaxa.

Vísast er þessi lýsing ekki svo fjarri lagi, því Víetnamar eru frægir fyrir dugnað og elju, Kambódíubúar (Khmerar) þykja framtakslitlir og íbúar Laos, Laóar, eru kunnir af draumlyndi og blíðum skapsmunum.

Ferðalangar í Laos nútímans ganga á vit ógleymanlegra ævintýra, sem því miður hljóta fljótlega að taka breytingum. Það getur varla verið, að Laos fái að vera óspillt og ósnortið mikið lengur á tímum alheimsvæðingar og fjölþjóðafyrirtækja. Laos er vissulega staðsett á plánetunni jörð, þar sem internet, gervihnettir og bankastjórar hafa fært allt undir einn lítinn hatt hins vestræna heimsþorps. En ef það er einhver staður, sem ætti að heita heimsþorp – í annarri og sjálfsagðari merkingu – væri það í Laos.

Það er í raun með ólíkindum, að Laos hafi sloppið eins vel og raun ber vitni við ágalla nútíma iðnvæðingar og hinnar svokölluðu uppbyggingar. Hvergi finnst ósnortnari náttúra í allri Suðaustur-Asíu; og á það bæði við um villta náttúru málleysingja og "náttúru" fjallafólks, flökkuþjóða og láglendisbúa.

Er Laos hið asíska Ísland?
Laóar og Íslendingar eiga margt sameiginlegt. Báðar þjóðir eru friðsamar og fámennar, en vilja þó eiga kröftuga rödd í samfélagi fjölmennra og voldugra nágrannaþjóða.

Laos og Ísland búa bæði yfir óvenjulega ósnortinni náttúru og fornri menningu. Í Laos finnast ekki fáfarnar auðnir og afdalir, ekki frekar en að á Íslandi sé að finna órabreiður torfærra frumskóga hvar finna má villta fíla að spóka sig, skuggabarða, ein- og tvíhyrnda nashyrninga, fágætar fjallageitur og antilópur.

Löndin tvö hafa yfir að ráða ósnortnum þjóðlendum, sem hvergi annars staðar er að finna. Aðeins í Laos má uppgötva áður óskráðar tegundir spendýra á almennum kjötmarkaði. Hvergi annars staðar í Asíu fyrirfinnst fólk, sem veit ekki enn hvaða ríki akrar þess tilheyra.

Ísland er vissulega afskekkt af náttúrunnar hendi norður við ysta haf, Ultima Thule hinna fornu sagna og sæfara. Laos er ekki síður afskekkt, þar sem það situr í hægindum sínum á milli Myanmar (Búrma), Taílands, Kambódíu, Víetnam og Kína, eins og vin í eyðimörku þjóða sem vilja berast mikið á og hrifsa til sín athygli umheimsins. En þjóðir beggja landa hafa þó löngum þurft að sitja undir yfirráðum og kúgun voldugri nágranna sinna, sem í dag eru hinir vænstu grannar og helstu vinaþjóðir.

Laóar þurfa þó ekki að berjast fyrir óspilltu "framtíðarlandi" eins og sumir Íslendingar telja sig þurfa. Laóar þurfa aðeins að verja þessa ósnortu og lítt þekktu paradís fyrir ágangi þeirra, sem meta lífsgæði á öðrum forsendum en íbúarnir.

En eitt mikilvægt atriði skilur Íslendinga og Laóa rækilega að. Lengst af hafa Íslendingar talist einhver hreinræktaðasta þjóð í heimi, þar sem íbúarnir allir hafa svo til sama erfðabakgrunn, sömu tungu og sögu. En í Laos finnast allt að 130 þjóðabrot og ættbálkar, sem þurfa hvorki að vera verulega tengdir eða kunnugir. Þjóðarvitund Laóa er því mjög frábrugðin þeirri, sem skolhærðir og bláeygðir Íslendingar bera í brjóst.

Báðar þjóðir eiga það þó sameiginlegt, að fleiri einstaklingar af þjóðarmengi þeirra búa utan landamæra þjóðríkisins. Flestir fjarstaddir Íslendingar fluttu þó sjálfviljugir frá landi sínu, en um 80% þeirrar þjóðar, sem upprunalega kallaðist Laóar, býr norðan landamæranna á taílensku svæði, sem nefnist Ísan. Það tilheyrði Laos uns pólítískir samningar og margs konar ráðabrugg Taílendinga og Frakka 1893-1907 leiddu til þess, að Síam, eins og Taíland hét áður, komst yfir lönd Laóa vestan Mekong-fljóts og hefur haldið þeim síðan.

Ópíum er ekki lengur höfuðútflutningur Laóa,eins og áður var, og flestar ópíumpípurnar eru komnar á safn. Það breytir þó ekki þeirri staðreynd, að hver sá Íslendingur, sem sækir þetta fallega land heim, verður vímaður af því að uppgötva, rannsaka og upplifa Laos. Því gleðin er æðsta víman, eins og skáldið sagði.

Olnbogabarnið Lan Xang Hom Khao
Það hefur þegar verið tekið djúpt í árinni með stórum lýsingarorðum og myndmáli í þessari stuttu lýsingu á Landi milljón fíla og einnar hvítrar sólhlífar (Lan Xang Hom Khao), eins og Laos nefndist til forna. Hvernig er hægt lýsa í fáum orðum og einföldum því landi, sem áður bar slíkan titil, slíkt nafn?

Við hjá Óríental getum þó ekki lokið innganginum að Laos án þess að smyrja á einu heitinu: Olnbogabarn Asíu. Þetta nafn lýsir Laos vel og mætti helst vísa til stöðu Póllands í Evrópu til að finna samsvörun.

“Gullaldartími” Laóa var stuttur. Helst mætti nefna valdatíð Suriya Vongsa konungs 1637-1694 í því samhengi. En löngum tíðum hafa Laóar sífellt orðið undir í átökum við nágranna sína, verið vígvöllur stríðsátaka annarra þjóða eða lotið yfirráðum asískra eða franskra nýlenduherra. Landamærin hafa verið sveigð og beygð eftir vilja utan að komandi aðila eða undanlátssamra strengjabrúðukonunga. Innanríkismál Laós hafa því löngum verið nátengd hagsmunum voldugra nágranna, eins og Taílendinga, Kínverja eða Víetnama.

Því er sjálfsmynd þessarar merku þjóðar brothætt sem skurn. Jafnvel það nafn, sem ríkið nefnist á alþjóðavettvangi, er tilbúningur Frakka og telst í raun fleirtalan af heiti þjóðarinnar, Laó. En slíkur tilbúningur hefði getað verið verri, því fátt angrar Laóa meira en að vera kallaðir "taí", eins og sumir söguritarar hafa gert á umliðnum tíðum.

Franskar lótusætur
Laos, Kambódía og Víetnam töldust Franska Indókína á nýlendutímanum, en í augum frönsku nýlenduherranna var Laos alltaf vandræðagemlingur og olnbogabarn. Tekjur þeirra af Laos töldust yfirleitt aldrei meira en 2-3% af heildartekjum Indókína-svæðisins. Frakkar þeir, sem þangað voru sendir eða settu upp viðskipti þar, voru jafnan nefndir lótusætur. Slíkt viðurnefni átti að lýsa því hvernig þeir tileinkuðu sér siði innfæddra og sjálfsagt með tilvísan í óhóflega notkun ópíumpípunnar, sem víða var eðlilegt heimilisáhald í landinu.