Mekong

Móðurfljótið mikla

Móðurfljótið mikla hefur "göngu" sína í Suðaustur-Asíu, í tæplega 5.000 metra hæð í hlíðum Himalæjafjalla á austanverðri Tíbethásléttunni.

Himalæjafjallgarðurinn er orsök árlegra monsúnrigninga um alla Suður- og Suðaustur-Asíu og einnig hins, að stór hluti heimsins er þurrvirðasamur, allt frá Tíbet til rússnesku sléttnanna. Á milljónum ára hefur Mekong-fljót borið fram frjóan jarðveg og flutt með sér fólk, menningu og tækni frá ofanverðum Indlandsskaga suður til Indókína. Mekong er matarkista manna og dýra, leikvöllur barna, þjóðbraut, vegferp viðskipta, samkomustaður, landamæri ríkja, bústaður andanna og uppspretta þjóðsagna.

Þar sem Mekong rennur við Luang Prabang er hún á regntíma 100-200 metrar á breidd og um 20-30 metra djúp. Hún er einnig nokkuð straumhörð. Þegar siglt er upp eftir ánni í norðurátt til Taílands finnast snarpar flúðir. Mikill munur er á vatnsmagni á þurrkatíma og er vegið að ásýnd og virðuleika "drottningarinnar", en hlutverki hennar verður aldrei ógnað. Það væri engin Indókína án Mekong-fljótsins.

Talið er, að Markó Póló hafi á 13. öld farið yfir Mekong-fljót fyrstur Evrópumanna. Þremur öldum síðar fóru portúgalskir trúboðar um fljótið við Vientiane, höfuðborg Laos, og öld síðar fór hollenskur kaupmaður um fljótið á báti. Svo ung er ferðasaga Evrópumanna um fljótið.

Fjölbreytt en viðkvæmt lífríki
Mekong er þriðja stærsta vatnsfall Asíu og hið 10. stærsta í heiminum, en það er enn ótamið og ósnortið miðað við mörg önnur. Fram til 1996 hafði fljótið hvergi verið brúað í Suðaustur-Asíu, en í dag eru þar tvær brýr að finna – báðar í Laos. 1700 árum fyrr brúuðu Kínverjar fljótið vestan við Yunnanhérað. Saigon (HCMC) við ósa Mekong-fljóts er eina iðnvædda svæðið við bakka hennar. Til marks um náttúrulíf fljótsins má nefna, að einungis Amasónfljót búi yfir fjölbreyttara lífríki en drottning Indókína.

Mekong virkjuð
Breytingar eru þó fyrirsjáanlegar. Unnið er að fjölda virkjana, því vatnsorka Mekong er gífurleg. Til hliðsjónar má nefna, að talið er að árleg orkuuppspretta fljótsins, einungis í Laos, samsvari árlegri orku olíulinda Indónesíu. Hugmyndir eru uppi um 11 virkjanir á neðri hluta árinnar, en Kínverjar hafa jafnan áform um allt að 15 virkjanir á efri hlutanum.

Einnig eru uppi hugmyndir um að dýpka fljótið á þeim köflum – t.d. frá Luang Prabang til Taílands – þar sem fljótið er of grunnt fyrir vöruflutningabáta á þurrkatíma. Mekong er ekki eina vatnsfallið, sem stendur ógn af stíflum og virkjunum, því aðrar 20 virkjanir eru á prjónunum annars staðar í Laos. Ef einungis helmingur þessara áætlana gengur eftir er ljóst, að áhrifin verða gífurleg á lífríki Mekong-fljóts og nærliggjandi landsvæða. Hálft fljótið rennur um Kína og þar hefur þegar verið virkjað og stíflað víða, en jafnframt hefur mikið verið sprengt og átt við farveg fljótsins.

Framburður fljótsins er frjósemisáburður alls hins aðliggjandi svæðis, en hvergi nýtist það þó betur en óshólmana í Víetnam, en hrísgrjónaræktun á því svæði einu er talið duga allri víetnömsku þjóðinni (sem telur 80 milljónir!) og gott betur. Talið er, að meira en 50 milljónir manna byggi afkomu sína alfarið á fljótinu. Í Laos er jafnframt talið, að afurðir fljótsins telji 70% af próteinneyslu þjóðarinnar.

Tonle Sap vatnið í Kambódíu
Þar sem Mekong rennur um Kambódíu myndar fljótið Tonle Sap vatnið, sem er eitt stærsta ferskvatnsveiðisvæði í heiminum. Á regntímanum (frá maí til október) rís yfirborð Mekong-fljóts mikið – allt að átta metrum - og við það flæðir inn á uppþurrt Tonle Sap vatnasvæðið um 100 km. langt náttúrulegt síki. Við það vex vatnið úr um 3000 km2 í um 7500 km2. Síðar, þegar árlegir þurrkatímar hefjast, skilar vatnið sér að nokkru leyti aftur til fljótsins, þegar yfirboð þess verður lægra en yfirborð Tonle Sap. Þessir miklu straumar og breytingar skapa kjöraðstæður fjölbreytts lífríkis og mikillar veiði.

Hvað heitir fljótið?
Mekong er nú alþjóðlegt heiti fljótsins. Það kallast þó Lanchang Jiang, eða Ólgufljót, í Kína, Búrmar (í Myanmar) nefna það Mae Khaung, Taílendingar kalla það Mae Nam Kong (mae=móðir / nam=vatn) og á laótísku útleggst það Mae Kong. Þar sem fljótið kemur úr Tonle Sap vatninu í Kambódíu nefna heimamenn það Tonle Sap fljót og frá Phnom Penh, höfuðborg Kambódíu, skiptist það í tvo struma; Lágfljótið Hau Giang (stundum nefnt Bassac-fljót) og Háfljótið Tien Giang. Mekong fellur síðan í Suður-Kínahaf í 5 meginstrumum í Mekong-ósunum í Víetnam, þar sem heimamenn nefna hana Song Cuu Long eða Níudrekafljótið.

Mekongrisinn Pla Beuk
Pla Beuk, stæsti ferskvatnsfiskur í heimi, finnst þar sem Mekong rennur nyrst um Laos. Þyngd hans verður allt að 300 kg og mælist hann fullvaxinn 2-3 metrar á lengd (eða jafnvel stærri). Á ensku kallast hann Giant Catfish, en latneska fræðiheitið er Pangasianodon Gigas.

Þessi goðsagnakenndi fiskur hefur á undanförnum árum verið ofveiddur, enda þykir hann mikið lostæti og sagður líkjast tún- eða sverðfiski. Kílóverðið er um 3000 krónur, svo það er til mikils að vinna að landa einum slíkum. Ofveiði er ekki eina ógn Pla Beuks, því umfangsmiklar botnsprengingar Kínverja hafa eyðilagt hella og fylgsni, sem eru fiskinum nauðsynleg á uppvaxtarárum hans.

En það verður vonandi til að bjarga stofninum frá útrýmingu, að Taílendingar hafa nú hafið kerjaræktun á afkvæmum villtra fiska. Þegar hrognfull hrygna er veidd er fisknum haldið á lífi uns karlfiskur veiðist, en síðar er hrognunum nuddað úr hrygnunni og sæði hrognans mjólkuð þar yfir. Þannig hefur tekist að koma á stað kröftugri ræktun á Pla Beauk.